Polak za granicą, cudzoziemiec w Polsce - Ubezpieczenie zdrowotne po zmianach

Od 1 kwietnia br. zmienił się status ubezpieczeniowy pracowników polskich zatrudnionych za granicą oraz niektórych cudzoziemców zatrudnionych w Polsce. Wszystko to za sprawą ustawy z 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (DzU nr 45, poz. 391, dalej ustawa o NFZ). Oto jakie są obecnie zasady podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz problemy, mogące pojawić się w związku ze stosowaniem nowych przepisów.

Ubezpieczenie cudzoziemca w Polsce

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o NFZ ubezpieczonymi w Funduszu są cudzoziemcy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wizy uprawniającej do podjęcia pracy, zezwolenia na osiedlenie się lub zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, jeżeli:

*  podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego lub

*  ubezpieczają się dobrowolnie.

Zatem ci cudzoziemcy, którzy wprawdzie przebywają w Polsce, ale nie mają wymienionych wyżej dokumentów, nie podlegają ubezpieczeniu (nawet jeżeli w konkretnym wypadku uzyskanie np. zezwolenia na zamieszkanie jest wymagane, a cudzoziemiec nie wywiązał się z tego obowiązku).

O tym, kto podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, stanowi art. 9 ust. 1 ustawy o NFZ. Są to po pierwsze osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym, które należą jednocześnie do jednej z wymienionych w tym przepisie ośmiu grup ubezpieczonych (art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o NFZ). Te grupy to m.in. pracownicy oraz osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.

Problem może sprawiać interpretacja pojęcia "spełnianie warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym". W dziedzinie ubezpieczeń społecznych obowiązują dwustronne umowy zawarte przez Polskę m.in. z Niemcami, Francją, Belgią, Luksemburgiem, Austrią, Grecją, Czechami, Słowacją, Węgrami, Bułgarią, Chorwacją, Słowenią i Libią (pisaliśmy o nich w "Rzeczpospolitej" z 9 kwietnia 2003 r.). Wynika z nich ogólna zasada, iż pracownicy podlegają przepisom o ubezpieczeniu społecznym kraju, w którym wykonują pracę. Tak np., jeśli polska spółka z udziałem zagranicznym zatrudnia w naszym kraju dyrektora finansowego będącego obywatelem Niemiec, należy - co do zasady - stosować do niego przepisy prawa polskiego o ubezpieczeniach społecznych. Jednak umowy przewidują od tej generalnej zasady liczne wyjątki lub też możliwość ich ustalenia przez właściwe władze krajów - stron umowy. W praktyce owe wyjątki sprowadzają się do tego, że przez określony czas (w zależności od umowy - od 6 miesięcy do 8 lat) w stosunku do zatrudnionego w Polsce cudzoziemca nie stosuje się polskich przepisów o ubezpieczeniach społecznych. W tym okresie podlega on ubezpieczeniom społecznym w kraju macierzystym i traktowany jest tak, jakby był w tym kraju zatrudniony.

Jeśli więc na mocy obowiązującej umowy bilateralnej cudzoziemiec nie podlega polskiemu prawodawstwu w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, to konsekwentnie nie spełniania warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym w Polsce i tym samym nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w naszym kraju.

Druga grupa osób podlegających obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego to osoby wymienione w art. 9 ust. 1 pkt 2 - 31 ustawy o NFZ. Wśród nich są cudzoziemcy - członkowie rad nadzorczych pobierający z tego tytułu świadczenia pieniężne. Jeżeli tylko przebywają w Polsce, legitymując się jednym z wymienionych wyżej dokumentów, są objęci w Polsce obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego i to - naszym zdaniem - niezależnie od tego, czy zostali na mocy umowy międzynarodowej zwolnieni ze stosowania polskich przepisów w zakresie ubezpieczeń społecznych, czy też nie.

Ubezpieczenie Polaka przebywającego za granicą

W świetle ustawy o NFZ osoby posiadające obywatelstwo polskie są ubezpieczone w Funduszu, jeżeli:

*  zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego lub ubezpieczają się dobrowolnie,

*  nie zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego i jednocześnie są objęte ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym na podstawie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych lub ubezpieczeniem społecznym rolników (art. 6 ust. 2).

Jak widać, decydujące znaczenie z punktu widzenia stosowania ustawy ma ustalenie, czy dana osoba zamieszkuje, czy też nie na terytorium Polski. W zależności od tego, jak będziemy rozumieli to użyte przez ustawodawcę pojęcie, różnie może kształtować się status danej osoby w zakresie ubezpieczenia zdrowotnego. Naszym zdaniem należy opowiedzieć się za taką jego interpretacją, która nawiązuje do pojęcia zawartego w kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 25 k.c.: "miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu".

Przy określeniu miejsca zamieszkania istotne znaczenie może mieć:

*  zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego lub długotrwałego przebywania, z wolą koncentracji w danym miejscu swoich spraw życiowych, w tym założenia ośrodka osobistych i majątkowych interesów,

*  pobyt za granicą, na delegacji na czas określony w celu wykonania określonej czynności z zamiarem powrotu do Polski na uprzednio zajmowane stanowisko pracy,

*  zachowanie w Polsce mieszkania, wykorzystanie tego faktu przy załatwianiu różnych spraw urzędowych, powiększanie posiadanego w Polsce majątku oraz osobiste nim zarządzanie, realizacja rachunków i płatności (np. za telefon, czynsz).

Warunkiem ubezpieczenia w NFZ osoby zamieszkującej na terytorium Polski jest podleganie przez nią obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego lub też dobrowolne ubezpieczenie się obywatela RP. O tym, kto podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, mówi art. 9 ust. 1 ustawy o NFZ. Jak wspomnieliśmy wyżej, mowa w nim o osobach spełniających warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym, które należą jednocześnie do jednej z wymienionych w tym przepisie ośmiu grup ubezpieczonych. Także wtedy - w kontekście umów bilateralnych zawartych przez Polskę i regulujących podleganie ubezpieczeniom społecznym - pojawia się problem związany z interpretacją pojęcia "spełniania warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym". Może bowiem zaistnieć sytuacja, gdy obywatel polski, zgodnie z umową dwustronną, podlega nie polskiemu, ale obcemu prawodawstwu w dziedzinie ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji nie spełniania on, naszym zdaniem, warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym w Polsce i tym samym nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w naszym kraju.

Przykład

Obywatel RP wykonuje pracę dla polskiego pracodawcy na terenie RFN i zgodnie z umową bilateralną z 1973 r. podlegał dotąd polskim przepisom o ubezpieczeniach społecznych. Ponieważ jednak jego zatrudnienie na terenie RFN trwa już ponad 6 lat, to jeśli strona niemiecka nie wyrazi zgody na dalsze zwolnienie ze stosowania niemieckich przepisów, wówczas zgodnie z postanowieniami tejże umowy podlegać on będzie prawodawstwu niemieckiemu. Tym samym w takim przypadku nie będzie podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w naszym kraju.

Członkowie rad nadzorczych

Od 1 kwietnia br. ubezpieczeniem zdrowotnym zostali objęci również członkowie rad nadzorczych pełniący swe funkcje na podstawie powołania. Ale czy obywatel polski, będący członkiem rady nadzorczej i pobierający z tego tytułu świadczenia pieniężne, zawsze podlega w Polsce ubezpieczeniu zdrowotnemu?

Jeżeli zamieszkuje na terytorium Polski, to zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 31 ustawy o NFZ niewątpliwie jest ubezpieczony w Funduszu. Jeżeli jednak ma miejsce zamieszkania za granicą, to aby podlegać ubezpieczeniu w NFZ, musi być dodatkowo objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym na podstawie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (lub ubezpieczeniem społecznym rolników).

A zatem polski obywatel, który nie zamieszkuje na terytorium RP i nie podlega - na mocy umowy bilateralnej - polskiemu prawodawstwu w dziedzinie ubezpieczeń społecznych (nie jest tym samym objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym), nie jest też objęty ubezpieczeniem w Funduszu.