Składki od pracujących czasowo za granicą - Polak w Unii, obywatel Unii w Polsce

O tym, jaki ma być system ubezpieczeń społecznych, kogo zaliczyć do kręgu osób ubezpieczonych oraz jakie mają być warunki podlegania ubezpieczeniu, decyduje samodzielnie każde państwo. Jednak jednoczesne zatrudnienie pracownika w kilku krajach mogłoby prowadzić do tego, że trzeba by było za niego zapłacić składki na ubezpieczenie równocześnie w kilku państwach.

Aby tego uniknąć, wprowadzono specjalne przepisy kolizyjne. Celem tych regulacji jest wykluczenie równoczesnego ubezpieczenia ("podwójnego ubezpieczenia") w systemach ubezpieczeń społecznych różnych państw. O tym, przepisy którego państwa o zabezpieczeniu społecznym stosuje się do pracownika, rozstrzyga więc prawo wspólnotowe (rozporządzenie EWG nr 1408/71). Będzie ono miało zastosowanie również do pracowników polskich - po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej.

Decyduje miejsce wykonywania pracy

Według regulacji unijnych o tym, jakie przepisy o zabezpieczeniu społecznym mają zastosowanie, decyduje to, w którym państwie pracownik wykonuje zwykle swoją pracę. Zasadę tę stosuje się niezależnie od tego, w którym państwie pracownik ma miejsce zamieszkania. Również ani siedziba pracodawcy, ani okres wykonywania pracy zarobkowej nie są w zasadzie istotne.

Przykład 1

Grzegorz Nowak mieszka w Poznaniu, ale wykonuje pracę wyłącznie w Danii. W związku z tym obowiązują go duńskie przepisy o zabezpieczeniu społecznym. Jego miejsce zamieszkania nie ma znaczenia. Decyduje tylko miejsce pracy.

Przykład 2

Przedsiębiorstwo, w którym Grzegorz Nowak jest zatrudniony na czas określony (dwa lata), ma swoją siedzibę w Poznaniu. Ponieważ Nowak pracuje wyłącznie w Danii, obowiązują go duńskie przepisy o zabezpieczeniu społecznym. Ani siedziba zakładu, ani czasowe ograniczenie stosunku pracy nie mają znaczenia.

Pracownik wysłany

W sposób szczególny uregulowano sytuację pracowników wysłanych, którzy w ramach istniejącego w danym kraju stosunku pracy zostają przejściowo wysłani na obszar innego państwa w celu wykonywania tam pracy na rzecz swojego pracodawcy. Obowiązują ich w dalszym ciągu przepisy o zabezpieczeniu społecznym kraju, w którym nawiązali stosunek pracy, jeżeli:

*  zatrudnienie w innym kraju jest z góry ograniczone w czasie do maksymalnie dwunastu miesięcy,

*  pracownik wysłany nie zastępuje innego oddelegowanego pracownika, którego dwunastomiesięczny pobyt za granicą właśnie dobiegł końca.

Przykład 3

Jan Kowalski jest architektem i pracuje w Poznaniu na rzecz spółki projektowej mającej siedzibę w tym mieście. Spółka wysyła Kowalskiego na dziesięć miesięcy do Niemiec w celu realizacji projektu budowlanego. Przejściowe zatrudnienie Kowalskiego w Niemczech spełnia wszystkie wyżej wymienione przesłanki. Dlatego wciąż objęty jest on polskimi przepisami o zabezpieczeniu społecznym.

O tym, czy mamy do czynienia z "wysłaniem" w rozumieniu prawa wspólnotowego, należy w każdym przypadku rozstrzygać na podstawie faktycznego i prawnego charakteru zagranicznego zatrudnienia. Szczegółowe kryteria oceny zawiera postanowienie nr 181 Komisji Administracyjnej UE. Zawarte są one także w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Postanowienie to konkretyzuje w szczególności przesłankę kontynuacji stosunku pracy między pracownikiem a pracodawcą oraz objaśnia, na co należy dodatkowo zwrócić uwagę w wypadku, gdy pracownik został zatrudniony przede wszystkim w celu wysłania go na określony czas do innego państwa.

Przedłużenie zagranicznego zatrudnienia

Jeżeli z niedających się przewidzieć przyczyn zatrudnienie pracownika w innym kraju - planowane początkowo na dwanaście miesięcy - przedłuży się, pracownik - po upływie tego okresu - podlega co do zasady przepisom o zabezpieczeniu społecznym państwa, w którym praca jest faktycznie wykonywana. Jednak jeśli przewidywany okres pracy za granicą nie przekroczy kolejnych dwunastu miesięcy, pracodawca może złożyć wniosek o stosowanie - również w okresie przedłużenia zagranicznego pobytu - przepisów państwa, z którego pracownik został wysłany. Wniosek taki składa się we właściwej instytucji państwa, w którym ma miejsce przejściowe zatrudnienie.

Przykład 4

Sporządzony przez Kowalskiego projekt nie będzie - z nieprzewidzianych wcześniej przyczyn - gotowy w planowanym terminie. Jego pobyt za granicą zostaje zatem przedłużony o cztery miesiące. Ponieważ okres przedłużenia przejściowego zatrudnienia mieści się w limicie dwunastu miesięcy, to pracodawca Kowalskiego może złożyć wniosek o stosowanie wobec niego w dalszym ciągu polskich przepisów o zabezpieczeniu społecznym.

W razie odmowy wydania decyzji zwalniającej ze stosowania - w okresie przedłużenia przejściowego pobytu za granicą - przepisów państwa zatrudnienia, stosuje się - zgodnie z ogólną zasadą terytorialności, zawartą w art. 13 rozporządzenia 1408/71 - przepisy państwa przejściowego zatrudnienia.

Formularze E101 i E102

Pracownicy, którzy pracują w innym państwie członkowskim i których wciąż obowiązują przepisy o zabezpieczeniu społecznym państwa, z którego zostali wysyłani, otrzymują specjalne zaświadczenie - na formularzu E101. Formularz ten służy jako dowód poświadczający stosowanie w zakresie ubezpieczenia społecznego wyłącznie przepisów państwa wysyłającego. Jest on wiążący tak długo, dopóki nie zostanie uznany za nieważny albo odwołany przez instytucję, która go wystawiła. W razie przedłużenia zagranicznego pobytu zwolnienie ze stosowania przepisów państwa przejściowego zatrudnienia jest poświadczane przez właściwą instytucję na formularzu E102.