Ubezpieczenie społeczne polskich pracowników w polskich przedsiębiorstwach w UE

Ubezpieczenie społeczne polskich pracowników w polskich przedsiębiorstwach w UE

Podwójne ubezpieczenie, ale są wyjątki

O najważniejszych możliwościach zatrudniania polskich pracowników w polskich firmach na terenie Unii Europejskiej pisaliśmy w poprzednich wydaniach DOBREJ FIRMY. Pora na przedstawienie jednej z najważniejszych kwestii - ich ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych, osoby fizyczne, które w naszym kraju są pracownikami, podlegają obowiązkowi polskich ubezpieczeń społecznych. Na równi z zatrudnieniem na obszarze RP ustawa ta traktuje zatrudnienie obywateli polskich za granicą w polskich przedsiębiorstwach.

Polskiego przedsiębiorcę zatrudniającego za granicą polskich pracowników nie obowiązują jednak wyłącznie przepisy naszego prawa o ubezpieczeniach społecznych. Musi się on także liczyć z przepisami państwa, w którym zatrudnia pracowników. Zarówno bowiem w Polsce, jak i w innych krajach są to tzw. normy bezwzględnie obowiązujące, czyli takie, z których stosowania strony stosunku pracy nie mogą zrezygnować dokonując np. w umowie o pracę odpowiedniego zapisu.

I tak na przykład, zgodnie z obowiązującą w Republice Federalnej Niemiec zasadą terytorialności, zatrudnieni tam pracownicy podlegają - co do zasady - niemieckim przepisom o ubezpieczeniu społecznym. Decydujące jest przy tym jedynie miejsce wykonywania pracy, miejsce pobytu lub stałe zameldowanie w RFN, a nie obywatelstwo.

To oznacza, że polscy pracownicy zatrudnieni u polskiego przedsiębiorcy za granicą podlegaliby dwóm systemom ubezpieczeń społecznych, a ich pracodawca byłby zobowiązany do odprowadzania składek jednocześnie w dwóch państwach.

Aby temu zapobiec, zarówno w prawie poszczególnych państw, jak i w umowach bilateralnych, przewidziane są wyjątki (nieraz liczne), które mają zapobiec sytuacji, kiedy pracownik nie podlega żadnemu systemowi ubezpieczeń społecznych, albo należy obowiązkowo jednocześnie do dwóch systemów.

Wyłączenia w umowach

Polska ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych - w przeciwieństwie np. do prawa niemieckiego - nie przewiduje wyjątku od zasady, iż polskim ubezpieczeniom społecznym podlega polski obywatel zatrudniony za granicą w polskim przedsiębiorstwie; stanowiona jednak wyraźnie, że wyjątki takie mogą wynikać z umów międzynarodowych.

Gdy chodzi o państwa członkowskie Unii Europejskiej, Polska zawarła takie umowy z: Francją, Austrią, Niemcami i Belgią. W trakcie procesu ratyfikacyjnego jest umowa z Luksemburgiem. Negocjacje prowadzone są z Holandią, Finlandią, Hiszpanią i Włochami. Można spodziewać się, że w najbliższym czasie takie umowy zostaną zawarte z wszystkimi państwami UE.

Generalna zasada: gdzie zatrudnienie, tam ubezpieczenie

W międzynarodowych umowach istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą pracownicy podlegają przepisom o ubezpieczeniu społecznym kraju, w którym wykonują pracę. I tak np. w przypadku zatrudnienia polskiego pracownika przez polskiego przedsiębiorcę w Belgii, należy stosować - co do zasady - prawo belgijskie. Wówczas nie znajdują zastosowania przepisy polskiej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Pierwszeństwo ma ratyfikowana umowa z Belgią.

Wyjątki

Umowy, które zawarła Polska, przewidują od tej zasady liczne wyjątki. W szczególności dotyczy to sytuacji, gdy dany pracownik - będąc zwykle zatrudnionym w jednym państwie - wykonuje swoją pracę na obszarze drugiego przez krótki czas (z reguły od 6 miesięcy do maksymalnie 8 lat).

Umowy zawarte przez Polskę z Belgią i Francją przewidują zasadę, zgodnie z którą np. polski pracownik zatrudniony w Belgii (Francji) przez polskie przedsiębiorstwo, podlega polskiemu ustawodawstwu ubezpieczeniowemu, jeżeli tylko na stałe pracuje w Polsce, a jego zatrudnienie na terytorium Belgii (Francji) nie przekracza dwunastu miesięcy w Belgii lub sześciu we Francji. W drodze wyjątku okres ten może być przedłużony.

Rozwiązania w zakresie ubezpieczeń społecznych przyjęte w umowach zawartych z Niemcami i z Austrią wzorowane są na przepisach prawa wspólnotowego, obowiązujących przedsiębiorstwa unijne przy zatrudnianiu pracowników w obrębie UE.

Obydwie umowy przewidują, że przez 24 miesiące w RFN, a do końca 24 miesiąca w Austrii wysłani tam pracownicy podlegają przepisom o ubezpieczeniu społecznym państwa wysyłającego. Jeśli więc oddelegowani są polscy pracownicy, to stosuje się przepisy polskie. Przez ten czas traktuje się ich tak, jaby byli zatrudnieni w Polsce. Od momentu ich przybycia do Niemiec (Austrii) nie stosuje się przepisów tego państwa przez 24 miesiące.

Okres ten może być na wspólny wniosek pracownika i pracodawcy (Austria) lub na wniosek pracodawcy za zgodą pracownika (RFN) przedłużony.

O ile w umowie polsko-austriackiej nie do końca zostało ustalone, na jaki okres i po spełnieniu jakich warunków byłoby możliwe przedłużenie obowiązywania przepisów państwa wysyłającego, o tyle umowa polsko-niemiecka i porozumienia właściwych instytucji precyzują te kwestie. Przedłużenie takie jest możliwe w przypadku zatrudnienia polskich pracowników w RFN do lat pięciu, a w uzasadnionych przypadkach do lat ośmiu.

Oprócz tego każda ze wspomnianych umów, z wyjątkiem umowy z RFN, przewiduje wyraźnie także inne odstępstwa od zasady, np. w przypadku zatrudnienia pracowników linii lotniczych, statków morskich, urzędników, przedstawicieli dyplomatycznych i urzędników konsularnych oraz w przypadku zatrudnienia pracowników w transporcie drogowym.

Poszczególne umowy pozwalają też właściwym instytucjom uzgodnić jeszcze inne odmienności podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Procedura

W obrocie prawnym z Niemcami i Austrią przewidziane są specjalne formularze - D/PL 101 (Poświadczenie o stosowaniu polskich przepisów prawnych przy zatrudnianiu pracownika na terenie Republiki Federalnej Niemiec) oraz PL/A 1 (Zaświadczenie o zastosowanych przepisach). Na formularzach tych właściwy oddział ZUS zaświadcza fakt, że pracownik jest ubezpieczony w Polsce, oraz że jest zwolniony z przepisów o ubezpieczeniu społecznym kraju zatrudnienia. Podobne zaświadczenia (E 101) funkcjonują w obrocie gospodarczym w Unii Europejskiej.

W przypadku Francji i Belgii specjalne formularze na razie nie są stosowane. W zakresie wyjątkowego podlegania przepisom prawa polskiego, mimo pracy w tych krajach, obowiązują ogólne przepisy proceduralne - przede wszystkim o wydawaniu zaświadczeń.